اسرار و ابعاد شگفتیهای قرآن

امام علی (ع) در توصیف قرآن کریم می فرمایند:«القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق، لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه و لا تكشف الظلمات الا به. ( نهج البلاغه) قرآن ظاهرش زیبا وباطن آن عمیق است، نكات شگفت آور آن فانى نگردد و اسرار نهفته آن پایان نپذیرد و هرگز تاریكیها جز به آن رفع نشود.

انیق‏ به معناى «حسن معجب‏» زیبایی شگفت انگیز است ، یکی از معجزات پیامبر اسلام(ص) قرآن است، قرآن ظاهرش بقدری زیباست که زیبایی آن نیز معجزه است . واین زیبایی، زیباشناسان عالم را به حیرت انداخته است. و اولین مظهر زیبایی قرآن، همین وزن و سجع و قافیه آن است و مظهر دیگر آن فصاحت و بلاغت در حد اعلی آن است.

در جایی دیگر داریم که «ان للقرآن ظهراً و بطناً و لبطنه بطناًٌ الی سبعه ابطن» قرآن دارای ظاهر و باطن است، باطن قرآن را نیز باطنی است تا هفت بطن.

برخی برای کشف شگفتیهای قرآن و تفسیر عمیق بودن آن تلاش کرده اند که مفاهیم علوم انسانی ، تجربی و طبیعی را از دل قرآن کشف نمایند. به نظر ما اینها ابعاد ظاهری قرآن هستند نه باطن قرآن، کشف مفاهیم ریاضی ، علوم پزشکی  مانند جنین شناسی و … علوم کیهان شناسی ، مباحث ادبی و بلاغی و یا سخن گفتن از تاریخی که سالها مبهم مانده است و یا پیش بینی حوادث آینده، گوشه ای از ابعاد ظاهری قرآن هستند که البته به حق و زیبا و دوست داشتنی می باشد و بسیاری از دانشمندان غربی نیز به آن علاقمند هستند، اینها مفاهیم حسی  و عینی هستند که از ابعاد اعجاز قرآن تلقی می شود ولی باطن قرآن نیستند. باطن قرآن، آن مفاهیمی است که «لایمسه الا المطهرون» و معیار رسیدن به هفت بطن قرآن، طهارت باطنی و معنوی انسان است، هر چقدر اهل باطن باشی به همان میزان شما از باطن قرآن برداشت میکنید.

سید حیدر آملی از پیامبر اسلام (ص) چنین آورده است: ان للقلب عینین کما للجسد، فیری الظاهر بالعین الظاهرة و يري الباطن والحقايق بعين الحق التي هي الباطنة. (جامع الاسرار، ص 581)

مولانا بطون قرآن را به جانِ قرآن تعبير كرده است:

تو ز قرآن اي پسر ظاهر مبين             ديوْ آدم را نبيند جز كه طين

ظاهر قرآن چو شخص آدمي است        كه نفوسش ظاهر و جانش خفي است

آن ظاهری که امیرالمومنین (ع) می فرمایند همان «یعلمون ظاهراً من الحیاه الدنیا» است و کشف ظاهر، هنر دنیایی هست اما هنر ملکوتی نیست.

باطن  قرآن با باطن انسان گره خورده، به تعبیر امیرالمومنین (ع) انسان عالم کبری است و هدف اصلی قرآن شناخت این عالم کبری و رسیدن او به کمال است و البته اگر کسی این عالم کبری را شناخت خداوند را شناخته است که تمام مقصد انبیاء و اولیاء و کتاب الهی همین بوده است پس راز باطن قرآن کشف حجاب و شگفتیهای انسان است.

مولانا هدايت انسان را نیز در گرو ورود به لايه هاي معاني قرآن مي داند:

كه ز قرآن گر نبيند غير (قال)       اين عجب نبود ز اصحاب ضلال

كز شعاع آفتاب پر ز نور               غير گرمي مي نيابد چشم كور

حتی تفسیر قرآن – تفسیر ظاهر قرآن است خود ظاهر هم نسبی است که هر کسی به اندازه دانش و لب خود از آن سهم می برد. (کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته و لیتذکر اولوا الالباب )

ملاصدرا فیلسوف و عارف بزرگ شیعه مدعی است که کشف بواطن کامل قرآن فقط بوسیله انسان کامل ممکن خواهد بود هر چند تأویل برخی از مرتبه های آن برای انسان غیر معصوم ممکن است.

در پایان خالی از لطف نیست که روايتي از امام صادق(ع) را ذکر کنیم «کتاب ا… عزوجل علی اربعه اشیاء: علی العباره والاشاره واللطائف والحقائق فالعبارة للعوام و الاشاره للخواص، واللطائف لاولیاء و الحقایق للانبیاء» قرآن بر چهار بخش است عبارات قرآن برای توده مردم، اشارات قرآن برای خواص، لطایف آن برای اولیای الهی و حقایقش كه بالاترین مرتبه قرآن است برای پیامبران می باشد.

در جلسات آینده سلسله مباحث کوتاه قرآنی در روزهای یک شنبه و چهاشنبه با عنوان «شهد آسمانی» مطرح می کنیم. امید است ما و شما و همه کسانیکه این مباحث به آنها می رسد لذت و عبرت لازم را شهد این مفاهیم متعالی ببریم.

سلسله گفتارهای قرآنی19/2/1389