انسانیت یا وجدان بیدار از دیدگاه قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع: انسانیت یا وجدان بیدار از دیدگاه قرآن

از باب مقدمه عرض کنم که به سه نفس در قرآن اشاره شده، اول نفس اماره که انسان را به بدیها سوق می دهد و اعمال زشت را برای انسان زینت می دهد. دوم نفس لوامه که موضوع بحث امروز ماست ، این نفس نسبتا بیدار است و در صورت آلوده شدن بلافاصله و یا با فاصله ای کوتاه  بیدار شده و به انسانیت برمی گردد. سوم نفس مطمئنه است که مرحله عالی روح است و به تکامل رسیده و در آرامش به سر می برد و امکان سرپیچی از دستورات الهی ندارد.

موضوع قرآنی امروز بررسی نفس دوم در قرآن است ، قرآن کریم می فرماید لا اقسم بیوم القیمه و لا اقسم بالنفس اللوامه: قسم نمی خورم به روز قیامت و قسم نمی خورم به نفسی که سرزنش می کند.

برای روشن شدن مفهوم این آیه نکاتی را عرض می کنیم:

نکته اول اینکه قرآن فرموده قسم نمی خورم، این قسم نمی خورمی که در قرآن هستش بزرگان و مفسرین فرموده اند این در حد قسمه گاهی وقتها شما می گویید ؛ من به جان تو قسم نمی خورم یعنی تو  برای من خیلی ارزش داری که قسم نمی خورم ، پس خیلی فرق نمی کند چه گفته می شد ” لَا أُقْسِمُ ” و چه گفته می شد ” أُقْسِمُ ” نتیجه اش مهم بودن مسئله است.

نکته دوم معنای نفس لوامه است؛ نفس لوامه ،نفس سرزنش کننده، در انسان یک قوه ای وجود دارد به نام نفس لوامه که در عرف به وجدان تعبیر می شود. بعضی از بزرگان گفته اند نفس لوامه به تعبیر خیلی ساده اش همان انسانیت است، می گوییم انسانیت چه اقتضا می کند؟ انسانیت آن را می خواهد! یا انسانیت این را اقتضا نمی کند . برخی دیگر گفته اند نفس اماره همان وجدان اخلاقی است. به هر حال می توان گفت نفس لوامه نوعی قیامت صغری است ، رستاخیز کوچکی است که در جان انسان تشکیل می شود و انسان را به پای میز محاکمه و دادرسی می کشاند

این وجدان درون چیست؟ ،قرآن کریم می فرماید: ”  وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا (1) وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا (2) وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا (3) وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا (4) وَ السَّمَاء وَما بَنَاهَا (5) وَ الْأَرْضِ وَ مَاطَحَاهَا  قرآن ابتدای  سوره شمس، به خورشید و ماه و شب و روز قسم می خورد و در ادامه ده تا قسم می خورد بعد می فرماید که “وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا و َتَقْوَاهَا” این ده تا قسمی که می خورد برای این است که یک حقیقت را اثبات و تاکید کند و آن نفسی است که الهام پذیر است ،فجور و تقوا را می تواند بشناسد،قوه تشخیص خوب و بد دارد  این همان وجدان است،همان نفس لوامه است ، خداوند درون انسان این قوه را قرار داده که بتواند تشخیص دهد حق چیست؟ ناحق چیست؟ راستی چیست؟ کجی چیست؟ خوب چیست؟ بد چیست؟ معروف چیست؟ منکر چیست؟ این را می داند،این را بهش قرآن می گوید نفس لوامه . نفسی که از انسان سوال می کند ، خیلی از مجرمین برمی گردند و به جرم خود اعتراف می کنند و پیش آمده که گاهی وجدان به گونه ای آدمها را محاکمه کرده و حکم سنگینی داده و فرد به جنون می رسد.

خدا انسان را کامل خلق کرده است و انسان خوبی و بدی را می فهمد و اگر خدا قرآن را فرستاده یا  اگر پیغمبر را فرستاد، می خواست نعمت را کامل کند ،می خواهد بگوید که یک موقع ممکنه دل ما زنگار ببندد یا عقل ما یک نارسایی پیدا کند اونجاها پیامبران آمده اند کمک کنند و زوایایی که همه انسانها یکسان درک ندارند حکم خدا را اعلام نمایند.  آنها حکم تذکر دهنده دارند و این لطف و مهربانی خداوند را می رساند.

در جایی دیگر قرآن می فرماید: ” أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ ”  ما بهشون وحی کردیم  تا خوبی ها را انجام دهند. به انسان وحی کرده نه پیغمبر .

روایت زیبایی در تفسیر آیه ذیل نقل کرده اند؛ ” وَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَ التَّقْوَى وَ لاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ  ” در کارهای خیر و نیکی به هم کمک بکنید اما در کارهای گناه و خلاف دست هم را نگیرید.

یک نفر به نام  وابصه وقتی این آیه بر پیامبر (ص) نازل شد سوال کرد : یا رسول ا… این اثم چیه و چگونه آنرا تشخیص دهیم؟ پیامبر (ص) یک جمله کوتاه جالب فرمودند:  ” این کار بد همانی است که دلت قبول نمی کند” ای وابصه، “استفت قلبک” از قلبت استفتا کن! ببین قلبت چه جواب می دهد مثبت یا منفی همونی که می فهمی ، حجت است!

امروزه مشکل انسانها این است که خودشان را به نفهمی زده اند !،نمی خواهند بهمند،نمی خواهند انجام بدهند فرض بکنید: رئیس جمهور آمریکا نمی فهمد مثلا” فلان جنگ علیه بشریت بد است؟ صدام نمی فهمد این همه جرم وجنایت علیه یک کشور همسایه بد است؟ داعشی ها نمی فهمند؟ چرا می فهمند! اما مشکل این است که دنیا طلبی و دین فروشی رایج شده و بر فهم انسانها خیمه زده و منفعت طلبی سبب شده تا سر خودشان کلاه بگذارند به گونه ای که با ابزار دین علیه دین قیام کنند.

نکته سوم فلسفه قرار گرفتن آخرت و نفس لوامه  در کنار هم در این آیه است ، قرآن قیامت و وجدان را کنار هم آورده نگاه کنید: ” لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ. ” این دو تا چه شباهتی به هم دارند؟ چرا نفس لوامه و روز آخرت کنار هم آورده شده؟  قرآن می خواهد بفرماید که : این وجدان هم مثل قیامت یک رستاخیزه ، قبل از آنکه به قیامت برسیم نمونه کوچکی از محکمه در درون انسان اتفاق می افتد،  پس معاد و حسابرسی امکان پذیر است و هرکس به نهان خود مراجعه نماید آن را تصدیق می کند.

یکی از شباهتهاش اینه که در هردو قاضی ،شاهد و مجری یکی است، در قیامت نیز خداوند خودش هم شاهد است و هم قاضی ” عَالِمَ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبَادِکَ فِی مَا کَانُواْ فیهِ یَخْتَلِفُونَ‏ ” آنجا عالم شهوده همه چیز مشاهده می شود و خدا هم حکم می کند.

دوم اینکه دادگاه وجدان رشوه و پارتی و توصیه و پرونده سازی و امثال اینها نمی پذیرد. روز قیامت هم همین است روز قیامت هم طبق عرایض چند روز پیش در مورد ویژگیهای روز قیامت ،تمام اسباب دنیایی از دست ما خارج می شود.  لایوخذ منها شفاعه: یعنی  دیگر واسطه ای قبول نمی شود،پذیرفته نمی شود. هر چه بود در این دنیا بود و برای امتحان ما بود

شباهت سوم این است که محکمه وجدان  نیازی به طی کردن این پروسه ای که در دادگاه و قوه قضائیه هستش ندارد، خودش سریع برنامه ریزی می کند همه چیز توی  صحنه می آید و یکباره و بدون فوت وقت قضاوت می کند چنانچه روز قیامت هم ” و هو سریع الحساب” خداوند سریع حسابرسی می کند.

این پیچاندنی که ما تو این دنیا داریم ،این را ه پیچ و فراز و نشیب هایی که اینجا طراحی شده برای کلاه گذاری ،برای فریب دادن خودمون و انسان ها دیگه اونجا مسیر ها همه روشن شده و شفافه، وجدان اینها را می داند ولی نفس روی آن پا می گذارد.

و اخرین شباهت این که دادگاه وجدان شهود و ناظر نیاز نداره،خود انسان از درون خودش از معلومات خدادادی اش استفاده می کند و خودش را محکوم می کند یا خودش را حاکم می کند روز قیامت نیز ” شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ  ” دست و پا و گوش و همه شهادت می دهند.

از مجموعه گفتارهای قرآنی

دانشگاه علوم پزشکی تهران

رمضان المبارک 1436