زیبائی های انفاق در قرآن

انفاق یکی از توصیه های قرآن است و آیات فراوانی در این زمینه وجود دارد البته انفاق یکی از دستورات در سایر ادیان می باشد و همه جوامع بر حسن عقلی آن تاکید دارند برای روشن شدن ابعاد آن چند پرسش مطرح می کنیم و از متن قرآن پاسخ می دهیم تا به زیبایی این دستور الهی بیشتر توجه کنیم.

سوال اول: انفاق کمک به چه کسی هست ؟

آیا انفاق کمک به دیگری است ویا کمک به خودم ؟ به تعبیر دیگری ،یا انفاق رفع نیاز خودم هست و یا رفع نیاز دیگری؟ از نگاه قرآن انفاق ، کمک کردن به خود انفاق کننده است ، ظاهر و شکل کار کمک به دیگری است اما ماهیت انفاق کمک به خود ماست. “وَ مَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلأنفُسِكُمْ ” هر چه که انفاق کنید خیرش به شما می رسد، به نفع خود شماست.

به جز ثوابی که در آخرت برای آن در نظر گرفته شده ، معنای انفاق مفید بودن شخص است ، کسی که توانایی کمک به دیگری دارد وقتی کمک می کند باور می کند که در جامعه وجود دارد ، باور می کند که شخص مفیدی است باور می کند که تاثیر گزار است و این موجب امید و نشاط او می گردد

پس انفاق آرامش می آورد ، انفاق امید می دهد ، انفاق خود باوری می دهد و هرکس تو اجتماع نیاز به این نشاط و امید دارد پس انفاق در مرحله اول رفع نیاز از محتاجی به نام انفاق کننده است .

به همین دلیل وقتی کمک می کنید نباید بر کمک شونده منت گذاشته شود چون خداوند او را وسیله ای برای شما و کمک به شما قرار داده است. باید از او تشکر کرد که خداوند او را وسیله و زمینه برای رشد و کمال او قرار داده است.

سوال دوم: اهمیت انفاق چه میزان است ؟

” ﴿مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِئَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾” [سورة بقرة اية:261]

قرآن در قالب یک مثل اهمیت انفاق را اینگونه مطرح می کند

یک دانه هفت خوشه می شود و هر خوشه صد دانه پس هر انفاق حد اقل 700 برابر رشد می کند 700 برابر برکت دارد البته ممکن است مصداق این ظرف 700 برابری همه اش در دنیا نباشد و بخشی در آخرت اتفاق می افتد.

سوال سوم: آیا انفاق صرفا مالی است؟

قرآن کریم می فرماید ” : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ شَفَاعَةٌ وَ الْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ” ای کسانی که ایمان آورده اید لازمه ایمان شما این است که انفاق کنید.

راغب اصفهانی در کتاب مفردات و برخی از دانشمندان تفسیر و اهل لغت؛ رزق را صرفا مادی نمی دانند معنای اولیه رزق همان بعد مادی است اما در غیر آن بکار می رود . پس در معنای وسیعش یعنی عطیه یعنی آن چه خدا به شما داده است امثال دانش و علم و یا هر گونه توانمندی که ممکن است دیگری نداشته باشد .

کسی که خدا به او هنری داده است آن هنر را در خدمت دیگران بکار بگیرد. کسی که زبان خیری دارد این زبان را به عنوان مِمَّا رَزَقْنَاكُم از آن استفاده نماید ،خدای متعال به هرکدام از ما یک مهارتی داده ، به عنوان مِمَّا رَزَقْنَاكُم انفاق کنیم.

سوال چهارم: کی انفاق کنیم؟

قرآن کریم می فرماید : مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ شَفَاعَةٌ… قبل از اینکه این سرمایه از دست شما خارج شود، باید انفاق کنید.

امروزه در جامعه داد و ستدهای فراوانی وجود دارد، دوستی و ارتباطات مختلفی به چشم می خورد اما در روز قیامت همه این ارتباطات دنیوی کنار می رود. قبل از این که این اتفاق بیفتد انفاق کنیم.

درزمان خاتم انبياء محمّد مصطفي (ص) مرد جواني بوده كه ظاهراً از اين روايت هم معلوم مي شود وارثي نداشته است؛ اين مرد جوان درمدينه زحمت كشيده مال فراواني به دست آورده بود. بيمار شد و به حال مرگ افتاد.

رسول خدا (ص) به عيادتش تشريف آوردند. به پيغمبر التماس كرد:‌يا رسول الله! من زحمت كشيده ام، مالي جمع  كرده ام. حالا كه درحال مرگم؛ اگرمُردم شما تمام دارايي مرا درراه خدا انفاق بفرماييد.

دريك روايت دارد كه رسول خدا پذيرفت. پس از مرگش هم اموالش را انفاق فرمود.

راوي گويد: دردلم چنين گذشت كه خوشا به حال پولدارها كه با مالشان بهشت را مي خرند. تا دردلم اين معني گذشت،‌رسول خدا (ص) خم شد، يك دانه خرما كه روي زمين افتاده بود ، برداشت . آن را بلند كرد به طوري كه زير بغلش پيدا شد كه همه ببينند ، آن گاه رو كرد به من فرمود:‌ اين چيست؟ من گفتم:‌دانة‌خرما است.

فرمود: قسم به آن خدايي كه جانم به دست اوست، اين شخص كه مرده اگردرحال حياتش يك دانه خرما داده بود، بهتر از اين انبارهاي مال است كه من پس از مرگش دادم.

سوال پنجم: چه کسی انفاق کند؟

معنای اولیه انفقوا این است که خود افراد انفاق کنند، تا زنده هستیم از نعمتهای خدا برای خودمان و در راه خدا انفاق نماییم ، معلوم نیست که عزیزان ما شرایط پیدا کنند و برای ما انفاق نمایند حتی به وصیت و امثال آن اکتفا نکنیم. انفاق به انسان نشاط می دهد بیاییم با انفاق و خدمت به دیگران از سرمایه و داشته هایمان لذت ببریم.

سوال ششم: انفاق نکردن چه مفهومی در زندگی ایمانی افراد دارد؟

قران در ادامه توصیه با انفاق می فرماید: وَ الْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ یعنی کسی که انفاق نمی کند یک دچار نوعی کفر است ، کفر در اینجا یعنی سر پوشیدن برنعمت های خدایی است ، نعمتی که خدا به شما داده و سرپوش می گذارید و شکر آن را بجا نمی آورید و از آن درست استفاده نکردید سپس می فرماید کافر هم ظالم و ستمکار است فردی که از داشته هایش انفاق نمی کند به خدا و خودش و به نعمت و به جامعه ستم کرده است.

سوال هفتم: از چه مالی انفاق کنیم ؟

قرآن کریم می فرماید يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَلاَ تَيَمَّمُواْ الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَلَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِيهِ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ‏
‏
‏اي كساني كه ايمان آوردهايد ! از قسمتهاي پاكيزه اموالي كه ( از طريق تجارت ) به دست آوردهايد و از آنچه از زمين براي شما بيرون آوردهايم ( از قبيل منابع و معادن زيرزميني ) ببخشيد و به سراغ چيزهاي ناپاك نرويد تا از آن ببخشيد ؛ در حالي كه خود شما حاضر نيستيد آن چيزهاي پليد را دريافت كنيد مگر با اغماض و چشمپوشي در آن ، و بدانيد كه خداوند بينياز و شايسته ستايش است .‏

اگر می خواهید صواب 700 برابر را ببرید باید از مالی که خودتان پاک و پاکیزه بدست می آورید انفاق کنید از مال حلال باشد نه مال حرام و شبه دار نه مالی که مشکل دارد . در ادامه آیه می فرماید و لا تیمسوا الخبیث منه تنفقون حتی قصد نکنید که لباس مندرس بدهید چون اگر خودتون باشید از مال دست دوم کراهت دارید، پس به دیگران هم ندهید. البته این نهی مطلق نیست قرآن دراینحا ارزشی بحث می کند یعنی اگر بخواهید به ثواب کامل انفاق برسید اموال مستعمل ندهید در عین حال دادن اموال مستعمل و قابل استفاده نوعی انفاق است و در جای خود دارای ثواب دارد. در تایید این نظر در آیه دیگری می فرماید: لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون ، اگر بخواهید به مقام ابرار برسید باید از آنچه که دوست دارید انفاق کنید، از دنیایی که دوست دارید دل بکنید، و الا چیزی که دوستش ندارید خودت دنبال بهانه هستید که از خودت دورش کنید.پس ارزش انسان به میزان دل کندن از دنیاست.

سئوال هشتم: آیا انفاق پنهانی بهتر است یا آشکارا؟

قرآن کریم هر دو مدل را می گوید : “ان تبدوا الصدقات فنعما هى و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خير لكم” . اگر انفاقها را آشكار كنيد، چيز خوبى است ، و اگر آنها را مخفى ساخته و به نيازمندان بدهيد براى شما بهتر است.

آشکارا و پنهانی بستگی به شرایط دارید. در برخی موارد انفاق علنی بهتر است مانند تشویق دیگران به مشارکت و یا جایی که هدف ترویج این امر مد نظر است مانند مدرسه و مسجد سازی.

گاهی کمک به دیگری باعث غرور و تکبر شما می شود و اخلاص شما از بین می رود و یا در حضور دیگران به فردی کمک کردن سبب لطمه زدن به آبروی آن شخص می شود پس در اینجا بهتر و گاهی واجب است که انفاق شما در خفا باشد.

در بعضى احاديث تصريح شده كه انفاقهاى واجب بهتر است اظهار گردد، و اما انفاقهاى مستحب بهتر است مخفيانه انجام گيرد.

سوال نهم: آیا انفاق مخصوص حالت رفاه انسان است؟

قرآن کریم می فرماید: الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَ الْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ (آل عمران:134) بیان می کند که کسانی که در راحتی و سختی انفاق و احسان می کنند و دارای عالی ترین مرتبه سخاوت در روح و جان هستند، برایشان فرقی نمی کند که به آنچه انفاق می کنند، نیاز دارند یا خیر، بلکه دوست دارند در راه خدا انفاق کنند، این دسته محسنین هستند.

روز قیامت در مورد سرمایه ها و توانمندیهای ما و استعدادهای خدادادی نسبت سنجی می کنند،به میزان انفاق شما نگاه نمی کنند بلکه به نسبت بین عمل و داشته های شما نگاه می شود.

پس کسی که یک میلیون سرمایه دارد و صد هزارش را انفاق می کند ارزش عملش بیشتر است از کسی که یک میلیارد دارد اما ده میلیون آن را انفاق می کند. هیچ وقت فکر نکن که من چیزی ندارم پس نباید کمک کنم و یا نباید نذر کنم و یا صدقه بدهم ، گويند: زمانيكه حضرت يوسف (ع) را در بازار برده فروشان به فروش گذاشتند هر كسي قيمتي پيشنهاد مي كرد و پير زني دوك نخ ريسي اش را پيشنهاد داد . گفتند : با این سرمایه به تو نمی فروشند ؟ گفت : من امیدوارم که به من بفروشند و قيمت پيشنهادي من از همه بالاتر است ، چون من با تمام دارائیم آمده ام.

در احکام زکات فطریه داریم که فردی که فقیر هست حتی اگر نمی تواند زکاتش را بدهد باز هم ساکت ننشیند همانکه دارد دست به دست کند و نوعی پرداخت ظاهری صورت می گیرد.

سوال دهم: چرا عده ای انفاق نمی کنند؟

قرآن به دو دلیل اشاره می کند: اول وسوسه شیطان برای از دست دادن فرصتها “الشیطان یعدکم الفقر” و دوم عشق و محبت به ثروت دنیایی ” و تحبون المال حبا جما “

از مجموعه گفتارهای قرآنی آقای عابدی

 دانشگاه علوم پزشکی تهران

11 رمضان المبارک 1436