صرفه جویی در همه حال
امام علی (ع): «علیکم بالقصد فی الغنی و الفقر». بر شما باد به میانهروی در حال توانگری و فقر. (مستدرک نهجالبلاغه ، ص20)
درست مصرف نکردن باعث نابودی اسلام و مسلمانان
امام صادق (ع): «إنّ من فناء الإسلام و فناء المسلمین أن تصیر الأموال فی أیدی من لا یعرف فیها الحقّ، و لا یصنع فیها المعروف». از عوامل فنای اسلام و مسلمانان آن است که اموال به دست کسانی بیفتد که حق مال (و مالداری و توان اقتصادی داشتن) را ندانند، و اموال را در راه کارهای نیک به مصرف نرسانند.
میانه روی وصرفه جویی موجب آمادگی باحوادث
امام علی (ع): «من اقتصد فی الغنی و الفقر، فقد استعدّ لنوائب الدّهر». کسی که در توانگری و فقر میانهرو باشد، آمادهی برخورد با پیشامدهای روزگار هست. (غررالحکم، ص296)
حق مال درست مصرف کردن است
امام سجاد (ع): «و أمّا حقّ المال، فأن لا تأخذه إلّا من حلّه، و لا تنفقه إلا فی حلّه، و لا تحرّفه عن مواضعه، و لا تصرفه عن حقائقه، و لا تجعله إذا کان من الله إلّا ألیه، و سبباً إلی الله». حق مال، آن است که جز از راه حلال به دست نیاوری، و جز در راه حلال خرج نکنی، و آن را از جایگاههای خود منحرف نسازی و از وضع حقیقی (مصرفهای درست آن)، دور نداری؛ و چون از خدا باشد، جز در راه خدا و قرب خدا به کار نبری. (تحف العقول، ص191)
نشانه های اسرافکاران
امام على(ع) فرمود: للمسرف ثلاث علامات: ياكل ما ليس له و يلبس ما ليس له و يشترى ما ليس له
اسرافگر سه نشانه دارد: آنچه مىخورد در خور وى نيست. لباسى پوشد كه شايسته اونيست و كالائى مىخرد كه زيبنده وى نيست. (خصال صدوق، ج۱، ص۴۷، ح ۲۵۷)
صرفه جویی موجب نابودی
امام علی (ع): «من لم یحسن الاقتصاد، اهلکه الإسراف». هرکس میانهروی (و صرفهجویی) را بخوبی رعایت نکند اسراف او را هلاک خواهدکرد. (غررالحکم، ص274)
امام علی (ع): «کثره السّرف یدمّر». اسراف زیاد، ویرانگر است. (غررالحکم، ص245)
میانهروی مانع بروز فقر
امام علی (ع): «ما عال امرء اقتصد». هرکس میانهرو باشد فقیر نخواهدشد. (نهجالبلاغه ، ص1153)
صرفه جویی نعمت را زیاد می کند
امام كاظمعليه السلام: مَنِ اقتَصَدَ وَقَنَعَ بَقِيَت عَلَيهِ النِّعمَةُ ومَن بَذَّرَ وأسرَفَ زالَت عَنهُ النِّعمَةُ؛ (تحفالعقول، ص 403)
هركه ميانهروى كند و قناعت ورزد ، نعمت بر او بپايد و هر كه بىجا مصرف نمايد و زيادهروى كند ، نعمتش زوال يابد.
صرف وقت دراموری که نیاز ندارد
امام علىعليه السلام: كَفى بِالمَرءِ غَفلَةً أن يَصرِفَ هِمَّتَهُ فيما لا يَعنيهِ ؛ (غررالحكم و دررالكلم، ح 7074)
غفلت آدمى را همين بس كه همّتش را در آنچه به كارش نمىآيد ، صرف كند .
مرز میان اسراف و اقتار
استاذنت الرضا (علیه السلام) فی النفقة علی العیال؟ فقال (علیه السلام): بین المکروهین .فقلت: جعلت فداک لا والله ما اعرف المکروهین. قال: فقال له: یرحمک الله اما تعرف ان الله عز و جل کره الاسراف و کره الاقتار ،فقال (علیه السلام): والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواماً.
از امام رضا علیه السلام درباره چگونگی تامین مخارج خانواده جویا شدم، فرمود: (مخارج خانواده) حد وسط است میان دو روش ناپسند. گفتم فدایت شوم: به خدا سوگند نمیدانم این دو روش چیست؟ فرمود: رحمت الهی بر تو باد، آیا نمیدانی که خداوند بزرگ اسراف (زیادهروی) و اقتار (سخت گیری) را ناخوشایند دارد و در قرآن فرموده است: «آنان که هرگاه چیزی ببخشند نه زیادهروی کننده و نه خست ورزند، و میانگین این دو حد را در حد قوامی (مایه پایداری و بقای زندگی)ببخشند.
استفاده درست ازپول وهسته های میوه
امام رضا (ع) فرمودند: من الفساد قطع الدرهم و الدینار و طرح النوی ؛ تکه تکه کردن درهم و دینار و دور افکندن هسته خرما از جمله کارهای فاسد و نادرست است.
صرفه جویی در آشامیدنیها و خوردنیها
امام رضا (ع) فرمودند : لو ان الناس قصدوا فی المطعم لاستقامت ابدانهم ؛ اگر مردم حد میانه را در خوراک مراعات می کردند
معیار اسراف مال
حضرت على(ع) فرموده اند: آگاه باشید مال را در غیر مورد استحقاق صرف كردن، تبذیر و اسراف است. ممكن است این عمل انسان را (به ظاهر) در دنیا بلند مرتبه كند اما مسلماً در آخرت پست و حقیر خواهد بود. در نظر توده مردم (عوام) ممكن است سبب اكرام شود، اما در پیشگاه خداوند موجب سقوط مقام انسان مى شود.
پرخورى اسراف است
از پیامبر اسلام(ص) فرموده اند :شكمبارگى اسباب نافرمانى خداوند است. كم خورى از پاكدامنى و پرخورى از اسراف است.
امام على(ع) فرموده اند: از پرخورى دورى كنید كه موجب قساوت قلب، تنبلى در نماز و سبب تباهى بدن است.
دور انداختن چیزی که استفاده دارد اسراف است
حضرت صادق (ع): خداوند ميانه روي را دوست و زياده روي را دشمن مي دارد؛ حتي اگر دور انداختن هسته خرما باشد؛ زيرا مي توان از آن بهره برد و نيز دور ريختن زيادي و باقيمانده آب آشاميدنى. )وسائل الشيعه، ج15، باب 25 (
نو ندارد كسي كه كهنه ندارد
محدّث قمي – عليه الرحمة – نقل مي كند:.
روزي يكي از اصحاب حضرت صادق ژ بر آن حضرت وارد شد. ديد آن حضرت پيراهني پوشيده است كه گريبان آن را وصله زده اند. آن مرد پيوسته نظرش بر آن پينه بود و گويا از پيراهني كه حضرت پوشيده، تعجّب كرده بود. حضرت فرمود: تو را چه شده كه نگاهت را به من دوخته اى! گفت: نظرم به پينه اي است كه در گريبان شماست. فرمود: اين كتاب را بردار و آن چيزي را كه در آن نوشته است، بخوان! آن مرد كتابي را كه در مقابل و يا نزديك حضرت بود، برداشت و در آن نظر انداخت، ديد در آن نوشته است: لا إيمانَ لِمَنْ لا حَياءَ لَهُ وَلا مالَ لِمَنْ لا تَقْديرَ لَهُ وَلا جَديدَ لِمَنْ لا خَلَقَ لَهُ؛ ايمان ندارد كسي كه حيا ندارد و از ثروت بي بهره است كسي كه در معاش خود تقدير و اندازه ندارد و نو ندارد كسي كه كهنه ندارد.( شيخ عباس قمى، منتهي الآمال، ج2، ص127)
در وضو هم اسراف است
حضرت صادق (ع) : خداوند فرشته اي دارد كه اسراف در وضو را به منزله دشمني با خداوند ثبت مي نمايد
( وسائل الشيعه، ج1، باب 28 از ابواب الوضوء، ح 4)
پايين ترين مرحله اسراف
(اسحاق بن عمار) مي گويد: از امام صادق (ع)درباره پايين ترين مرحله اسراف سؤال شد، حضرت فرمودند: استفاده بي رويه از جامه اي كه وسيله حفظ آبروي توست و دور ريختن زيادي ظرف غذا و انداختن هسته خرما به اين طرف و آن طرف.( وسائل الشيعه ج3، باب 28 از ابواب احكام الملابس، ح 4)
امام كاظم (ع)فرمودند :اگر مردم در خوراك خويش ميانه روي و اقتصاد را رعايت مي كردند، بدن هاي آنان سالم و معتدل مي گشت. (وسائل الشيعه ،ج16، باب 1، از ابواب مائدة،ح7)
موارد تضييع مال
اميرالمؤمنين علی (ع): چهار چيز تضييع مال است: خوردن از روي سيرى؛ روشن كردن چراغ در مهتاب؛ زراعت در زمين سخت و غير قابل كشت و نيكي به كسي كه اهليّت آن را ندارد. (وسائل الشيعه ،ج16، باب 1، از ابواب مائدة ،ح4)
آراستن وزینت کردن اسراف نیست
در سيره پيامبر گرامي (ص)نقل شده است: آن حضرت خود را همواره در آيينه مي نگريست و موي سر خويش را شانه مي زد و آن را مرتب مي نمود و چه بسا در آب زلال نگاه مي كرد و موهاي خود را مرتب مي فرمود. آن حضرت، اضافه بر خودپردازي كه در محيط خانه داشت، آن را براي اصحاب و محيط بيرون نيز انجام مي داد و مي فرمود: خداوند دوست دارد وقتي بنده او به سوي برادران ديني اش از خانه بيرون مي رود خود را آماده كند و بيارايد.( مكارم الاخلاق، ص34)
درمصرف عطر اسراف نیست
امام صادق (ع): «ما أنفقت فی الطّیب فلیس بسرف». آنچه در خریدن عطر مصرف میکنی، عنوان اسراف ندارد. (اصول کافی، ج6 ، ص512)
مرحوم طبرسى(ره) از تفسير عياشي نقل مي كند: حضرت امام مجتبي(ع) هرگاه براي اقامه نماز مهيّا مي شد، بهترين لباس خويش را مي پوشيد. وقتي اطرافيان علّت آن را جويا شدند، حضرت فرمود: خداوند زيبا است و زيبايي را دوست دارد و من خودم را براي پروردگارم زينت مي كنم؛ زيرا فرموده است: در وقت رفتن به مسجد خود را زينت كنيد و من دوست دارم نيكوترين لباسم را بپوشم . (مجمع البيان، ج4، ص412)
داشتن خانه بزرگ اسراف است مگر
رسول اكرم (ص) پس از آن كه هر كس ساختماني از روي ريا و سمعه بسازد تهديد به عذاب الهي فرمودند، كسي پرسيد: چگونه بنايي با اين وصف ساخته مي شود حضرت فرمو: بدين صورت كه براي فخرفروشي بر همسايگان و برادران ديني اش، بيش از مقدار لازم مسكن بنا كند.( وسائل الشيعة، ج3، ص588
اميرالمؤمنين(ع) در بصره براي عيادت از علاء بن زياد حارثي – كه از اصحاب امام و بيمار بود – به منزلش تشريف بردند وقتي حضرت وسعت منزل او را نگريستند فرمودند: با وسعت اين خانه در دنيا چه مي كني در حالي كه تو بدان در آخرت محتاج ترى!. سپس آن حضرت مي فرمايد: آري اگر در آن از ميهمان و واردان پذيرايي كني و خويشان بي سرپناهت را در آن جاي دهي وحقوقي كه از اين خانه بر عهده ات هست ادا نمايى، در اين صورت تو به وسيله آن به آخرت رسيده اى. (نهج البلاغه، تحقيق صبحي صالح، خ 209)
تا نیازت با وسیله ومرکب ارزانتر برآورده می شود خریداری مرکب گرانتر اسراف است
حضرت صادق (ع) به (ابان بن تغلب) فرمودند: آيا خيال مي كني خداوند شخصي را بر مالي كه به او تفضّل فرموده امين قرار داده است، تا در حالي كه يك اسب بيست درهمي براي نيازهاي او كافي است، اسب ده هزار درهمي خريداري كند… و خود فرموده است: اسراف نكنيد، همانا خداوند اسرافگران را دوست ندارد. (سفينة البحار، ج1، ص615)
عدم صدق اسراف در كارهای نیك
قال علی علیه السلام: الاسراف مذموم فی كل شی ء الاّ فی افعال البرّ) .غررالحكم/1/ 83(
اسراف كردن در هر چیزی زشت است بجز در كار خوب [كار خوب كردن حد و اندازه ندارد[
مفهوم اسراف
قال الصادق علیه السلام: لیس فیما اصلح البدن اسراف… انّما الاسراف فیما اتلف المال و اضرّ بالبدن ) بحار/75/ 303(
اسراف در چیزی كه موجب سلامتی و صحت بدن میشود نیست بلكه اسراف در آن چیزی است كه موجب از بین رفتن مال و ضرر رسیدن به بدن میشود.
اسراف از برنامههای شیطان
قال العسكری علیه السلام:… علیك بالاقتصاد و ایاك و الاسراف فانه من فعل الشیطنة )غرر الحكم/5188(
سفارشت میكنم به میانهروی و بازت میدارم از اسراف و زیادهروی چراكه آن از كارهای شیطانی است
دور ریزی اسراف است
حضرت رضا علیه السلام شخصی را مشاهده كردند كه میوهای را كاملاً نخورد و آن را از منزل خود به دور انداخت.
امام علیه السلام ناراحت شدند و فرمودند: چرا این كار را انجام دادی اگر شما بی نیاز هستید به افراد نیازمند در جامعه اطعام كنید) كافی (297/6/
آثار اسراف
الف- زوال نعمت؛ قال الكاظم علیه السلام: من بذّر و اسرف زالت عنه النعم )بحار/78/327(
هركه ریخت و پاش و اسراف كند نعمت از دستش میرود.
ب- نابود كنندهی فراوانی؛ قال علی علیه السلام: الاسراف یغنی الجزیل)غرر الحكم/ 335(
ج- اندك شدن بركت؛ قال الصادق علیه السلام: انّ مع الاسراف قلّة البركة).وسائل/10/261(
اسراف كم شدن بركت را به همراه دارد
د- عدم ستایش و ترحم به او؛ قال علی)ع(: ذر السرف فانّ المسرف لایحمد جوده و لایرحم فقره). بحار/ 50/292(
اسراف را كنار بگذار كه بخشش اسرافگر مورد ستایش قرار نمیگیرد و اگر فقیر شود مورد ترحم واقع نمیشود.
نیایش صرفه جویی
امام سجاد (ع): «قوّمنی بالبذل و الاقتصاد». مرا به بخشندگی و میانهروی استوار بدار. (صحیفهی سجادیه، ص202)
امام سجاد (ع): «متّعنی بالاقتصاد». مرا از میانهروی بهرهمند ساز. (صحیفهی سجادیه، ص137)
خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست، و مرا از اسراف و زیادهروی دور ساز، و به بخشیدن با میانهروی توانم ده، و راه خرجکردن درست را به من بیاموز. (صحیفهی سجادیه ، ص202)
عین الله عابدی- سال 1388
