آرمان شهر سعدی

آرمان شهرها (۵)

آرمان شهر سعدی بیان ویژگی‌های آرمانشهر، ریشه در حکمت عملی دارد و از آنجا که حکمت عملی درصدد تبیین و توضیح اخلاق فردی، تدبیر منزل و سیاست مُدُن است آرمانشهرها نیز به این امور می‌پردازند. در شماره های پیشین از اندیشه‌های مدون دراین زمینه که به صراحت این ایده را با عنوانهای مختلف به تصویر کشانده بودند، سخن گفتیم اما برخی اندیشمندان با صراحت از آرمانشهری سخن نگفته اند اما غیر مستقیم به شاخصهای یک آرمان شهر اشاره کرده اند ، از جمله سعدی که در بوستان تلاش کرده و آرمان شهرش را اینگونه توصیف کرده است

سعدی آرمانشهرش را در قالب حکایات جذاب و شیرین که در پشت آن سال‌ها تفکر و تجربه و دانش خفته است تصویر می‌کند. در این آرمانشهر، عدالت مهم‌ترین رکن جامعه است و چنان‌که در ترتیب ابواب بوستان و حجم آنها مشاهده می‌شود باب عدالت، نخستین و حجیم‌ترین این ابواب است. عدالت در نظر سعدی- همچون دیگر حکما- نه یک فضیلت در کنار سایر فضایل بلکه برایند کمالات است و شاخصه اصلی یک جامعه آرمانی، گسترش عدالت درآن جامعه است.

او حاکمان را الگوی مردم می‌داند، به همین جهت سعی می‌کند ویژگی‌های حاکم عادل را به‌عنوان رکن اصلی یک جامعه آرمانی جهت گسترش عدالت بیان کند:

الف) توجه به درویشان و نیازمندان و گسترش رفاه و آسایش آنها و دوری از مستکبران:

ب) گماردن والیان خداترس بر مجاری امور: خداترس را بر رعیت گمار که معمار ملک است پرهیزگار ج) توجه به قدر و منزلت زیردستان و اطرافیان

د)اعتدال در رفتار و کردار با همه، چه دوست و چه دشمن که باعث محکم‌شدن ریشه حکومت می‌‌شود زیرا ریشه حکومت در دل جامعه جوانه زده و توجه به مردم از پوسیدن بنیان حکومت جلوگیری می‌کند:

ه) احترام به نام نیک دیگران که از جمله فضایل اخلاقی است و خود باعث جاودان‌ماندن نام نیک انسان می‌‌شود:

و) توبه‌پذیری و بخشندگی و تسلط بر احساس و خشم

ز)ساده‌زیستی و دوری از تجملات و توجه به زیردستان و لشکریان که این نیز یکی از مهم‌ترین دلایل استحکام حکومت از نظر سعدی است: همچنین پند‌شنوی، مشورت با نیکان و خیرخواهان و خردمندان، شجاعت، دوری از تعصب و… از دیگر ویژگی‌های حاکم در آرمانشهر سعدی است.

روی دیگر آرمانشهر سعدی مردم هستند که به‌عنوان قاعده هرم اجتماع از جمعیت زیاد و نقش و کارکرد متفاوت برخوردارند. سعدی برای اصناف و گروه‌های متفاوت مردم آرزوی سعادت و بهروزی دارد و آرزو دارد مردمان به خصایص و فضایل عالی انسانی آراسته باشند. اهم خصوصیات انسان در جامعه آرمانی سعدی عبارتند از:

الف) سبک‌باری، پند‌پذیری و دوری از غفلت و حرص و جاه و دل‌نبستن به دنیا، زیرا حرص و طمع ریشه بسیاری از رذایل است و اگر وجود انسان را فراگیرد بسیاری از رذایل را در وجود آدمی بارور می‌کند و رشته دل انسان را به دنیا گره می‌زند

ب) احسان، انسان در الگوی آرمانی سعدی اهل احسان بی‌منت است؛ مردم باید نسبت به هم بی‌ریا و با خلوص نیت برخورد کنند و خداوند را الگوی خویش قرار دهند.

ج) عیب‌پوشی و بخشش پیش از مرگ، محبت و لطف به دیگران، مروت به خانواده وسهل‌گیری با مردم، شاد‌کردن دل مؤمن و…

د) قناعت، میانه‌روی در تواضع، دوری از حرص و تکبر و خودبینی، از دیگر شاخصه‌های مردم شهر سعدی است. ه) مردم شهر آرمانی سعدی به تربیت اهمیت می‌دهند، ناسزا نمی‌گویند و نمامی از جانشان رخت بربسته است؛ اندازه نگه می‌دارند و باور دارند که هر عملی مکافاتی دارد: این مردم هرگز هم‌خانگی با نفس اماره را فراموش نمی‌کنند: «تو با دشمن نفس هم خانه‌ای»و مواظب لشکریان دشمن هستند. آنها می‌دانند که سنگ و شیشه در کنار هم قرار دارد: «وجود تو شهریست پر نیک و بد»و باید حساب شده حرکت کرد:

و) هر عضوی حقی دارد و بر آدمی است که حقوق آنها را بداند و قدردان این نعمات باشد؛ چشم باید خوب ببیند، گوش باید خوب بشنود و زبان باید خوب بگوید و در شکرگزاری، ترجمان دل باشد: آرمانشهر سعدی جامعه‌ای عاری از خطا و لغزش نیست و سعدی توصیه می‌کند اگر از ساکنان این مدینه فاضله خطایی سر زند بدانند باب توبه همیشه باز است و زمان مرگ نامعین؛ پیری مجال اصلاح امور را از آدمی می‌گیرد، پس فرصت را جهت توبه و بازگشت از دست ندهند. ادامه دارد…