چهار گام بخشش در پرتو جامع ترین آیه اخلاقی قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم

چهار گام بخشش در پرتو جامع ترین آیه اخلاقی قرآن

امام صادق (ع) می فرماید: امرالله بمکارم الاخلاق و لیس فی القرآن آیه اجمع لمکارم الاخلاق منها

به تعبیر امام صادق (ع) کاملترین اصول اخلاقی در قرآن آیه “خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أ َعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ” است

عفو را پیشه کن و امر به خوبی ها کن و از آدم های جاهل اعراض کن.

امر به خوبی ها تقریبا روشنه ، خوبی هایی که می تواند زندگی ما را سرو سامان بدهد باعث سلامت روحی و روانی افراد جامعه بشه ، خدا دستور می دهد آنها را امر کن ،حالا با زبان یا با عمل ، به عرف و معروف امرکن.

وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ: از آدم های جاهل اعراض کن،تنه به آنها نزن ، سر به سر آدم جاهل نگذار ! چون بعضی وقتها آدم هایی که جاهلند کم ظرفیتند اگر شما بروید با آنها برخورد کنید خودتان خراب می شوید خودتان مشکل پیدا می کنید،  با افراد کل کل  نکنید به خاطر اینکه به اون گوهر شخصیت شما ضربه ای وارد نشود به خاطر خود شماست نه به خاطر اون شخص. اینها ترس نیست، اینها کوچک بودن انسان را نمی رساند بزرگ بودن ما را می رساند.

قرآن کریم می فرماید: إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً: موقعی که به آدم های جاهل برسید بگویید آقا سلام علیکم باهاش درگیر نشو،با زبان با آنها بخواهید برخورد کنید خودتان کوچک می شوید.

اما موضوع بحث من در این آیه در مورد قسمت اول این آیه است که ” خُذِ الْعَفْوَ”: عفو را پیشه کن،عفو همان چیزی است که در ماه مبارک رمضان در شبهای قدر از خدا می خواهیم، خدا می فرماید همانطور که از من انتظار دارید که من شما را ببخشم من هم از شما انتظار دارم که بنده هام را ببخشید . در روایتی پیامبر اسلام (ص) می فرماید:  “إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَلْيَدْخُلِ الْجَنَّةَ فَيُقَالُ مَنْ ذَا الَّذِي أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَيُقَالُ الْعَافُونَ عَنِ النَّاسِ ” هنگامى كه بندگان در پيشگاه خدا مى ‏ايستند، آواز دهنده ‏اى ندا دهد: آن كس كه مزدش با خداست برخيزد و به بهشت رود. گفته مى ‏شود: چه كسى مزدش با خداست؟ مى ‏گويد: گذشت كنندگان از مردم.

گاهی یک بنده نسبت به بنده دیگر حرمت شکنی کرده و گاهی بنده در مقابل خدا دارد حرمت شکنی می کنی  هر دو جزو گناهانی است که نیار به بخشش دارد.

در مورد اینکه عفو چیه ؟ یک آیه جالبی در قرآن کریم هست که چهار مرحله را برای ما در برخورد با ظلمی که به ما می شود بیان می کند.

اون چهار مرحله را برای شما عرض می کنم انشا ا…  همه با هم لذت ببریم به شرط صلوات بر محمد و آل محمد.

قران کریم می فرماید: “وان تعفوا و تصفحوا و تغفروا فان الله غفور رحیم”

حال ببینیم این چهار عنوان ؛ عفو، صفح، غفران و رحمت چه فرقی دارند:

اینها چهار مرحله رفتار یک مظلوم با ظالم خودش است که انجام این مراحل بستگی به قوت و ضعف اراده ما داره، بستگی به میزان تقوای ما دارد. انجام هر کدام از این چهار مرحله زیبا است و البته هر چه قدرت مظلوم بیشتر باشد این معنا زیباتر می شود.

مرحله اول- عفو : وقتی کسی به شما ظلمی کرده، اهانتی به شما کرده ، حق شما را خورده، شما او را ببخشید و انتقام نگیرید. همین که از او در گذرید و تلافی نکنید گویند “عفو”  ، اعلام می کنید که شما در امانید مجازات نمی شوید.

مرحله دوم – صفح: این مرحله بالاتر از قبلی است، گاهی وقتها ما عفو می کنیم ،اما می گوییم واگذارت به خدا ، اگر دوباره در خیابان ببینیمش که داره در گوشه راست می رود می روم از سمت چپ می روم یعنی دل را پاک نکردیم، بخشیدیم، مجازات نمی کنیم انتقام نمی گیریم، ولی کینه تو دل ما هستش.اگر این کینه پاک بشود و این زنگار را هم پاکش بکنیم می شود صفح.

مرحله سوم – غفران: این مرحله بالاتر از صفح است. اگر ببخشیم،انتقام نگیریم و از دلمان کینه اش را پاک بکنیم و به علاوه به او احسان و نیکی هم بکنیم مثلا از او  دعوتی بکنیم و شامی،ناهاری هم بهش بدهیم یا هدیه هم برایش بگیریم می شود غفران.

مرحله چهارم – رحمت: پس غفران این شد که علاوه بر اینکه آن ناراحتی را  از دلمان پاک می کنیم ، به او احسان  می کنیم اما بالاترین مرحله  رحمت است رحمت یعنی دلسوزی برای او، دلسوزی که چرا این اتفاق برای او افتاده؟ چرا این کار خلاف اخلاق را انجام داده ؟ چرا به انسانیت ضرر وارد شده ؟ چرا یک مومن که باید عزیز باشد ذلیل و خوار شده؟ چرا ایشون تو جامعه کوچک شده است؟ چرا مرتکب اعمال ناشایست شده و از مکارم اخلاق محروم شده ؟ این دلسوزی را رحمت می گویند.

البته این قدرت و توان را ماها ممکن است نداشته باشیم که بخواهیم نسبت به انسان ها این چهار مرحله را انجام بدهیم اما شدنی است. در آیه قرآن ما این چهار مرحله را از خداوند می خواهیم و در برخی آیات سه مرحله آمده است ” واعف عنا واغفر لنا وارحمنا”  در مرتبه بعدی ائمه معصومین قطعا می توانند و برایشان اتفاق افتاده چنانچه بارها شما شنیده اید که مثلا” تو جلسه کسی می آمد خدمت پیامبراسلام (ص)، و یا خدمت امام کاظم(ع) و بد و بیراه می گفت بعد اصحاب می خواستند باهاش برخورد کنند حضرت می فرمود نه ! برخورد نکنید و عفوش می کرد. بعد اشاره می کرد که بیا جلو بنشین، مشکل تو چیست؟ چه گرفتاری دارید؟ من مشکل تو را حل می کنم. و گاها کمک مالی هم می شد.

در اینجا هم عفو بود،هم صفح بود،هم غفران بود و هم رحمت بود. وقتی در این شرایط قرار می گرفت نا خود آگاه یک تلنگری بهش وارد می شد و احساس می کرد که من چه غلطی کردم؟ و گاهی وقتها می آمد و مسلمان می شد. چون فاصله بین رفتار خودش و رفتار پیغمبر را نمی توانست درک کند که چه اتفاقی افتاده است و شرمنده می شد.

عزیزان ! ماه مبارک رمضان است. ما اگر نتوانیم به مقام صفح و غفران و مقام رحمت برسیم، حداقل انتظار این است که عفو  را درک کنیم مخصوصا نسبت به اقوام و خویشان ، درست است که خلاف کرده است اما تو او را ببخش و از این بخشیدن اولین کسی که سود می کند خود شما هستید. خود شما هستید که روحت آزاد می شود.چون انسان وقتی یک آدم متخلف را ببیند یک انسانی که ظالم است را ببیند کسی که حق او را خورده است را ببیند خود انسان از نظر روحی اذیت می شود چون دائم ذهنش در گیر اون فرد است پس ما به خودمان رحم کنیم و دیگران را ببخشیم،تا ظرف ذهنمان از آلودگی پاک شود. فکر نکنیم که نبخشیدن هنر است که مثلا” قدرت در دستم بوده و تا حالا نبخشیدم.

گاهی وقتها بعضی ها می آیند مانور می دهند ، آقا  طرف ده بار اومد در خونه من ولی من نبخشیدم.کوچک شد نبخشیدم،پایم را بوسید نبخشیدم  اینها هنر  نیست اینها کوچکی خود آدم را می رساند.تو آنقدر به جای اینکه آسمانی شوی،اوج بگیری، روحت را از این فضای آلوده خارج کنی ،همه اش درگیر این آقا و رفتار این آقا شده ، خودت را گیر انداخته ای خودت را تو دام انداخته ای بنابر این عفو  دیگران خدمت به خود ماست .

مطابق قرآن مجازات هر بدی حق طرف مقابل است وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها  اما اگر آشتی کنی و ببخشی طرف شما خداست فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَي اللَّهِ  و شما به خاطر خدا و خودت او را می بخشید.

البته یک نکته عرض کنم که این عفو و بخشش یک استثنا دارد و آن زمانی است که این ظلم از حریم شخصی شما خارج شده و به جامعه و اسلام ضربه وارد کرده ، توصیه به بخشش نشده چنانکه در روایتی امام علی (ع) می فرماید:  “جَازِ بِالْحَسَنَةِ وَ تَجَاوَزْ عَنِ السَّيِّئَةِ مَا لَمْ يَكُنْ ثَلْماً فِي الدِّينِ أَوْ وَهْناً فِي سُلْطَانِ الْإِسْلَامِ”

(بدى يا خوبى را) به نيكى پاداش ده و از بدى درگذر، به شرط آن كه به دين لطمه ‏اى نزند يا در قدرت اسلام ضعفى پديد نياورد.

از مجموعه گفتارهای قرآنی – عابدی

دانشگاه علوم پزشکی تهران

رمضان المبارک 1436